عمل جراحی همواره ترس و دلهره ای برای بیمار ایجاد می کند. یکی از دلایل این استرس و نگرانی هم ممکن است بیهوشی و عوارض ناشی از آن باشد.

دکتر حسین علی شریف، متخصص بیهوشی و مراقبت های ویژه در این باره به «جام جم» می گوید: «به طور معمول در جراحی هایی که در گذشته انجام می گرفت، خود متخصصین جراحی کار بیهوشی را هم انجام می دادند، اما با پیشرفت علم و تکنیک های جراحی و با توجه به اهمیت حفظ سلامت بیمار، پیدایش رشته ای جدید که به صورت جداگانه وظیفه مراقبت از بیمار را داشته باشد احساس شد.»

وی می افزاید: «با پیدایش رشته تخصصی بیهوشی، جراح فقط کار جراحی را انجام داده و مراقبت از بیمار، کنترل وضعیت قلب، فشار خون و… به متخصص بیهوشی مربوط می شود.»

روش های گوناگون مراقبت از بیمار در حین جراحی

دکتر شریف با ذکر شیوه های مختلفی که برای مراقبت از بیمار در طول جراحی وجود دارد، توضیح می دهد: «روش هایی مانند بیهوشی عمومی، بی حسی موضعی و بی حسی نخاعی روش هایی هستند که با توجه به سن بیمار، طول مدت جراحی، محل جراحی و داشتن سابقه بیماری انتخاب می شود.

وی می افزاید: بهتر است برای بیماری با سن بالا که به نارسایی قلبی هم مبتلاست، تا جایی که ممکن است از روش بیهوشی عمومی استفاده نشود. در چنین شرایطی شاید بهتر باشد جراحی با روش بی حسی نخاعی انجام شود.

بیهوشی عمومی

این پزشک متخصص توضیح می دهد: «در بیهوشی عمومی، از طریق رگ بیمار، داروها تزریق شده و بیمار به طور کامل هوشیاری اش را از دست می دهد. البته متعاقب آن عوارض خاصی نیز ممکن است برای بیمار ایجاد شود.

به عنوان مثال شاید وی دچار ایست تنفسی شود که در آن شرایط نیاز است از دستگاه های پیشرفته ای استفاده شود.

در طول جراحی به طور کامل از بیمار مراقبت شده، فشار خون و شرایط قلبی وی را کنترل کنند.»

وی در مورد عوارض بیهوشی عمومی نکاتی را بیان کرده و می افزاید: «بهتر است تا حدی که امکان دارد از روش بیهوشی عمومی به دلیل اثرات مهمی که روی قلب و ریه می گذارد، پرهیز شود.

به غیر از عوارضی که ممکن است حین عمل برای بیمار پیش بیاید، عوارضی نیز وجود دارد که شاید بعدها بیمار را درگیر کند.»

این متخصص بیهوشی می گوید: «در مواردی نادر بیمار ممکن است طی عمل در حالت بیداری باشد، به این معنا که چشمانش بسته بوده، کاملا بی حرکت باشد، اما صداهایی را شنیده و حتی اندکی درد داشته باشد. این موارد می تواند باعث شود در آینده ناراحتی های عصبی، بی خوابی و حواس پرتی برای بیمار ایجاد شود.»

دکتر شریف ادامه می دهد: «در برخی جراحی های خاص مانند سزارین و در مورد بیماران تصادفی که به اتاق عمل می آورند، به دلیل استفاده از میزان کمتر داروی بیهوشی، احتمال بروز این مشکلات بیشتر است.»

البته وی تاکید می کند با توجه به پیشرفت های علم، امروزه بیهوشی عمومی نیز روشی کم خطر و با عوارضی کم است.

بی حسی نخاعی

وی در مورد روش بی حسی نخاعی توضیح می دهد: «در این روش دارو در قسمت کمر بیمار و در جایی که نخاع وجود ندارد، تزریق می شود. نوع دارو نیز با توجه به طول مدت زمان جراحی انتخاب می شود.

البته در شرایطی که عمل طولانی باشد ـ معمولا بیشتر از ۵ / ۲ ساعت ـ باید از بیهوشی عمومی استفاده کرد.»

شریف ادامه می دهد: «عوارضی مثل افت فشارخون و کاهش ضربان قلب نیز طی مدت جراحی ممکن است وجود داشته باشد.

برخی عوارض نادر نیز ممکن است بعد از عمل جراحی ایجاد شود؛ مثل سردرد که البته امروز به علت استفاده از سوزن های ریزتر احتمال بروز آن خیلی کم شده است. این سردردها خفیف بوده و حتی بدون درمان به طور معمول پس از ۲ هفته کامل از بین رفته و هیچ اثری از آن باقی نمی ماند. کمردرد نیز دیگر عارضه ای است که به احتمال خیلی کم ممکن است بروز کند.

اما در این شرایط نیز مریض با دارو درمانی خوب خواهد شد. گاهی نیز کمردرد به علل مختلف دیگری ایجاد می شود. برای نمونه در بارداری کمردرد وجود دارد؛ چه بی حسی نخاعی باشد و چه روش دیگری انجام شود.»

در کل بی حسی نخاعی از بیهوشی عمومی روشی بهتر و مناسب تر است؛ خطرات کمتری داشته و عوارض بعدی آن نیز کمتر است.

بی حسی موضعی

دکتر شریف در این باره توضیح می دهد: «در بی حسی نخاعی کل اعصابی که از نخاع خارج می شود، بلوک می شوند. ولی حالتی نیز به نام بلوک عصبی محیطی وجود دارد، به این معنا که خود عصبی که وارد منطقه جراحی می شود بلوک می کنیم.»

وی تاکید می کند بی حسی موضعی بی خطرترین روش است و برای کاهش استرس بیمار از داروهای آرامبخشی که خطر کمی دارند نیز می توان استفاده کرد.

عوامل موثر در انتخاب روش مناسب

این پزشک متخصص با اشاره به این که نوع جراحی نیز در انتخاب روش مناسب مهم است یادآور می شود: «در برخی جراحی ها مانند سزارین سعی می شود تا حد امکان دارو وارد خون جنین نشود، شاید بهتر است بگوییم در اینجا بهترین روش بی حسی نخاعی است.»

وی می افزاید: «محل جراحی هم در انتخاب روش بیهوشی یا بی حسی مهم است. در برخی جراحی ها امکان استفاده از بی حسی نخاعی وجود ندارد؛ به عنوان مثال جراحی هایی که روی صورت یا قسمت های فوقانی قفسه سینه انجام می گیرد.

ولی در کل سعی می شود در جراحی هایی که از قسمت ناف به پایین است از روش بی حسی نخاعی استفاده شود.»

دکتر شریف توضیح می دهد که امروزه و با توجه به پیشرفت های پزشکی، بیهوشی عمومی و بی حسی نخاعی بی خطر بوده و مشکلات خاصی ایجاد نمی کنند.

وی در نهایت باز هم به بیماران توصیه می کند، قبل از عمل جراحی، از جراح خود بخواهند آنها را به یک متخصص بیهوشی ارجاع داده و معاینات و آزمایشات لازم را انجام دهند.

در مجموع باید گفت اگرچه بی حسی موضعی از بی حسی عمومی بهتر است اما این که بهترین شیوه بیهوشی یک بیمار چگونه باید باشد را پزشکان متخصص تشخیص می دهند، به همین دلیل، بیمارانی که قصد جراحی دارند برای کاهش عوارض و مشکلات بیهوشی بهتر است قبل از عمل با یک متخصص بیهوشی نیز مشورت کنند.

jamejamonline