اگرچه سل، یک بیماری دارای عامل شناخته شده واپیدمیولوژی مشخص بوده و اصول درمان آن از حدود ۶۰ سال قبل شناخته شده اما علت بیماری بخشی از مبتلایان به سل هنوز در بسیاری از نقاط جهان و از جمله کشور ما تشخیص داده نشده است.

بخش دیگری از مبتلایان به سل نیز تحت درمان مناسب قرار نمی گیرند و متاسفانه در حال حاضر شاهد هستیم که در نتیجه همین کاستی ها و همزمان با افزایش موارد مبتلا به ویروس ایدز، زمینه پیدایش و انتشار باسیل های سل مقاوم به چند دارو فراهم شده است.
بیماری سل، عامل باکتریایی دارد که به افتخار رابرت کخ کاشف آن، این باکتری به باسیل کخ معروف است و یک سوم مردم دنیا به این باکتری آلوده هستند اما این مساله به معنای ابتلای آنها به بیماری سل نیست.
خوشبختانه سیستم دفاعی بدن انسان در برابر سل به سرعت واکنش نشان می‌دهد و به محض ورود باکتری با تشکیل یک حصار محافظتی آن را به خواب فرو می‌برد. به این وضع باکتری، حالت خفته یا نهفته می‌گویند.
در این مرحله، فرد نیز به هیچ عنوان نسبت به ورود باکتری به بدن و فعالیت‌های سیستم ایمنی بدن خود آگاهی ندارد، اما به هر حال در ۱۰ درصد این افراد ،حصار محافظتی از همان ابتدا تشکیل نمی‌شود یا حصار محافظتی تشکیل شده، پس از طی زمانی بر اثر ضعف سیستم ایمنی بدن می‌شکند و باکتری مذکور بیدار می‌شود و فرد را به بیماری سل مبتلا می‌کند.
۹۰ درصد باقیمانده نه بیمارند، نه احساس ناخوشی دارند، نه باکتری را به کسی منتقل می‌کنند و نه حتی در رادیوگرافی ریه علامتی بروز می‌دهند. این افراد تنها به تست پوستی سل واکنش نشان می‌دهند و پاسخ این آزمایش برای آنها مثبت است.
این آزمایش در واقع برای چنین افرادی تنها نشان می‌دهد باکتری سل در بدن این افراد در حالت خفته و نهفته وجود دارد، اما هرگز به معنای بیمار بودن یا ناقل بودن آنها نیست.
تقریبا یک سوم جمعیت جهان (حدود دو میلیارد نفر) به میکروب سل آلوده و در معرض خطر ابتلا به بیماری سل قرار دارند و هر ساله حدود ۹ میلیون نفر به سل فعال مبتلا می شوند و حدود یک و نیم میلیون نفر در اثر این بیماری جان می سپارند.
مطالعات نشان داده است که آلودگی همزمان به ویروس ایدز خطر ابتلا به بیماری سل را به طور معناداری افزایش می دهد.
مهمترین منبع عفونت سل ، یک بیمار مبتلا به سل ریوی است که سرفه می کند و باعث ایجاد ذرات کوچک عفونی می شود که در هوا منتشر شده و مدتها به صورت معلق در هوا باقی می ماند.
بیماری سل می تواند هر عضوی از بدن را دچار کند. این بیماری چنانچه ریه ها را درگیر کند سل ریوی و در صورت مبتلا کردن سایر اعضای بدن سل خارج ریوی نامیده می شود. سل ریوی، ۸۰ درصد موارد ابتلا به سل را تشکیل می دهد و سل خارج ریوی شامل گروه های لنفاوی بدن، استخوان ها و مفاصل ( مخصوصا ستون فقرات )، مجاری ادراری تناسلی، سیستم عصبی روده ها و دیگر اعضای بدن است.

**علایم بیماری سل
شایع ترین علامت ابتلا به بیماری سل، سرفه پایدار به مدت دو هفته و بیشتر است که معمولا همراه خلط می باشد و ممکن است با سایر علائم تنفسی نظیر تنگی نفس، درد قفسه سینه یا پشت و خلط خونی همراه باشد.
تب، کاهش اشتها و کاهش وزن، بیحالی، تعریق شبانه، خستگی زودرس و ضعف عمومی از دیگر علایم عمومی سل به شمار می روند.

**آمار مبتلایان به سل در کشور
طبق آمارهای منتشر شده از سوی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی ، میزان بروز بیماری سل در طول ۴۶ سال گذشته، روند نزولی داشته و از ۱۴۲ مورد در یکصد هزار نفر جمعیت در سال ۱۳۴۳ به ۶/۱۴ مورد در یکصد هزار نفر جمعیت در سال ۹۰ رسیده و حدود ۱۰ برابر کاهش یافته است.
بر اساس این آمار، ازتعداد ۱۱ هزار و ۶۵ مورد مبتلا به سل گزارش شده کشور در سال ۹۰، ۵۱ درصد موارد را زنان بیمار و ۵/۱۳ درصد موارد را بیماران غیر ایرانی (اغلب افغانی) تشکیل می دهند.
بیشترین میزان بروز سل مربوط به گروه سنی ۶۵ سال به بالا بوده است که این حاکی از موفقیت چشمگیر کشور در کنترل این بیماری است.
درمیان استان ها سیستان و بلوچستان و گلستان بیشترین میزان های بروز و شیوع را در کشور دارا هستند.
همسایگی ایران با دو کشور افغانستان و پاکستان که در زمره ۲۲ کشور بار بیماری ها در جهان هستند ـ وهمچنین عراق (با بحران های چند ساله اخیر آن) و کشور های تازه استقلال یافته شمال کشور (با شیوع بالای سل مقاوم به چند دارو) ضرورت توجه بیش از پیش ما را به این بیماری متذکر می کند.

**دلایل شناسایی نشدن مبتلایان به سل
همواره تعدادی از مبتلایان به سل مورد شناسایی قرار نمی گیرند به طور مثال به گفته آفرین کوشاد کارشناس سل ستاد مرکز بهداشت جنوب تهران ۴۴ درصد بیماران در سال گذشته در این منطقه شناسایی نشده اند.
برغم آنکه مهم ترین علل شکست جهانی در کنترل بیماری سل را عدم حمایت دولت ها و نواقص موجود در سیستم های بهداشتی درمانی کشورها می دانند اما در بسیاری از موارد این پزشکان هستند که به دلایل متعددی موجب تاخیر در تشخیص و اشتباه در درمان بیماران شده و بنابراین در شکل گیری این شکست جهانی نقش بارزی ایفا می کنند.
تکیه بیش از حد بر رادیولوژی در تشخیص و عدم استفاده از آزمایش میکروسکوپی خلط، تجویز رژیم های درمانی اشتباه و فاقد مقبولیت علمی، درمان با دوزهای دارویی اشتباه یا مدت درمان ناکافی، نقصان در پایش بیماران طی درمان دارویی و نقصان در پیگیری و بررسی افراد در تماس با بیماران شناسایی شده (به ویژه اعضای خانواده بیماران مبتلا به سل ریوی خلط مثبت) از جمله این دلایل است.
به هر حال، حاصل این اشتباهات و غفلت ها از جانب هرفردی که باشد ، نتیجه آن هدر رفتن سرمایه ها، انتشار بیماری و پیدایش سل مقاوم به چند دارو (MDR-TB) است که اگر درمانش غیر ممکن نباشد بسیار مشکل و پر هزینه خواهد بود.
طبق آمار وزارت بهداشت، مطالعه کشوری انجام شده در سال ۸۲ حاکی از آن است که میانه تاخیر کلی تشخیص و درمان بیماران مبتلا به سل ریوی خلط مثبت درایران ۹۲ روز و سهم پزشکان در تاخیر تشخیص به مراتب بیشتر از سهم بیماران است.
بنابراین برای کنترل سل در کشور باید مداخله ها و برنامه های کنترل به طور عمده بر کاهش تاخیر پزشک در تشخیص متمرکز شود.
حال گر بدانیم که در مطالعه ای اخیر در ایران ،۶۷ درصد بیماران مبتلا به سل ریوی خلط مثبت کشور با شروع بیماری سل، اولین واحد درمانی انتخابی برای مراجعه خود را مطب خصوصی ذکر کرده اند، به اهمیت و ضرورت جلب مشارکت پزشکان بخش خصوصی در کنترل این بیماری بیشتر پی می بریم .
وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی برنامه هایی را برای افق ۱۴۰۴ ترسیم کرده تا بتواند بیماری سل را در کشور بیش از پیش کاهش دهد.
افزایش میزان بیماریابی سل ریوی خلط مثبت به بیشتر از ۸۵ درصد و میزان موفقیت درمان سل ریوی خلط مثبت به بیش ا ز ۹۰ درصد از جمله این برنامه ها به شمار می رود.